السيد محمد حسين الطهراني
27
توحيد علمى و عينى در مكاتيب حكمى و عرفانى ( به ضميمه تذييلات) (فارسى)
او يكى از اساتيد فقهى و اصولى استاد بزرگوارمان : حضرت آية الله علّامه حاج سيّد محمّد حسين طباطبائى تبريزى قدّس الله تربته است ؛ و يكى از اساتيد فقهى و اصولى استاد بزرگوار ديگرمان : حضرت آية الله حاج سيّد أبو القاسم خوئى أمدّ الله فى عمره الشريف است ، كه ساليان دراز در نجف اشرف هر دوى آنها ، به نزد آن عالم عاليقدر تلمذ كردهاند . مرحوم حاج شيخ آغا بزرگ طهرانى قدّس سرّه ، در شرح حال وى نوشتهاند كه : بعد از مقدّمات ، نزد آيات عِظام : سيّد محمّد فشاركى اصفهانى ، و شيخ آغا رضا همدانى ، و شيخ محمد كاظم خراسانى ، و غيرهم ، درس فقه و اصول را فرا گرفته است ، و أخيراً فقط به درس آخوند مولى محمّد كاظم مىرفته و سيزده سال از وى بهره ور گرديده است ؛ تا آنكه به سهميّهء عظيمى از علم فقه ، و به مجموعهء كمالاتى نائل آمده است . و در فنّ حكمت و فلسفه نزد حكيم معروف نجف : آية الله آقا ميرزا محمّد باقر اصطهباناتى ، درس خوانده است ؛ و بالاخصّ در فنّ فلسفه مشارٌ اليه بالبنان شده ؛ و به إتقان و إحكام اين علم ، وحيد عصر خويش بوده است . و علاوه بر اينها ، در علم كلام ، و تفسير ، و تاريخ ، و عرفان ، و أدب متضلّع بوده ؛ و در نظم و نثر فارسى و عربى گامهاى طولانى برداشته است . و بالجمله او از نوابغ دهر و فرائد روزگار بوده است ، كه به عبقريّت ، و به ملكات حميده مشحون ، و غرق در مواهب الهيّه بوده است . بعد از رحلت استادش : آخوند ، در نجف اشرف به شكل بارزى طلوع كرد ؛ و بسيارى از طلّاب در اطرافش گرد آمدند ؛ و در فقه و اصول مستقلّ در تدريس شد . و نزد علماى نجف معزّز و محترم ، و به جامعيّت منظور بود . مدرس او محلّ اجتماع فضلاء و اهل كمال بود ، زيرا او قدم راسخى در فقه و اصول و بيشتر از آنها در فلسفه داشت . و غالباً تدريس او حكمت بود ؛ زيرا در اين فنّ متقن بود ؛ بلكه از معاصرين خود برترى و تفوّق داشت . او همينطور بر نشر علم ادامه مىداد ؛ و طلّاب چون پروانه به سوى او تهافت داشتند ؛ و كتبى بسيار دقيق و ارزنده در اصول فقه ، و فقه ، و حكمت ، و منظومهاى